سؤال فنّي

مي‌گويند يك نفر اسمش بود «حمزه». توي خانه «شِش(6) كوچولو» صداش مي‌زدند (مغلطه را ببينيد: املاي «حمزه» كه نام مرد است، با «همزه»، يعني اين علامت «ء»، فرق دارد).
بهزاد عزيز سؤالي پرسيده است كه مثل هميشه نشان از تيزبيني و نكته سنجي‌اش دارد. پرسيده است كه چرا در نوشته‌هاي چاپي و وبلاگ‌هاي ديگرم از «ياي ميانجي بزرگ» استفاده كرده‌ام و مي‌كنم، اما در اين وبلاگ از «ياي ميانجي كوچك».
حالا «ياي ميانجي كوچك و بزرگ» چيستند و چقدر مهم‌اند؟ ببينيد، مثلاً وقتي مي‌نويسيم «نامۀ من» آن «ء» كه روي «ه» مي بينيد در واقع «همزه» نيست، بلكه نوعي «ي» است كه به شكل «ي بزرگ»، ونه «ي كوچك» (يـ )، البته  كمي كوچك‌تر از حدّ معمول، مي‌نويسيم. اين «ي» به مرور زمان تبديل شده است به علامتي شبيه همزه كه برخي به غلط به آن «همزه» مي‌گويند. آن را «ي» مي‌خوانيم نه همزه و «ياي ميانجي كوچك» مي‌ناميم.
مدتي است كه رسم شده است مثلاً به جاي «نامۀ من»، مي‌نويسند «نامه‌ي من». كاربرد چنين صورتي كه آن را «ياي ميانجي بزرگ» مي‌‌نامند، بويژه در متون رسمي آموزشي، اجباري است. مثلاً چندي پيش حروفچين‌هاي مجلۀ ما به ما اعتراضي نسبتاً شديدي كردند كه چرا چند مورد «ياي ميانجي بزرگ» در يكي از  متن‌هاي ويرايش شده، جا افتاده است، مثلاً نوشته بوديم «نامه من»، بدون هيچ گونه ياي ميانجي، نه بزرگ و نه كوچك كه نزد بسياري از اهالي فن گناه بزرگي است.
يكي از بحث‌هاي دشوار و حل نشدني در عالم ويرايش املايي-فنّي همين ياي ميانجي است. بسياري از مطبوعات اصلاً آن را نمي‌نويسند، چون اين طوري براي حروفچين آسان‌تر است. حروفچين براي تايپ كردن «ۀ » بايد يك فشار انگشت اضافي وارد كند! برخي از صاحب‌نظران از اين وضع گله‌مندند و مانند استاد بهاء‌الدين خرمشاهي به يكي از همكاران ما گفته‌اند كه مي‌ترسند از اين پس نسل جوان به جاي «نامۀ من» يا «نامه‌ي من» بگويند «نامه من» (بدون ي).
به نظر اين حقير از لحاظ منطقي و علمي حق با كساني است كه مي‌خواهند «ياي ميانجي بزرك» را به كار ببريم. دلايل قانع كننده‌اي وجود دارد براي آن. اما بسياري به علت‌هاي مختلف آن را نمي‌پسندند. بنابراين همان «ء» را به كار مي‌برند و مي‌پسندند. اين است كه وقتي متني را آماده مي‌كنيم، معمولاً نخستين سؤال اين است كه آيا دستگاهي كه مي‌خواهد آن را منتشر كند «ي» را ترجيح مي‌دهد يا «ء» را يا برايش فرقي نمي‌كند! خاطرات و نقل قول‌ها در اين باره بسيار ولي فرصت و حوصله اندك، شايد هم به عقيدۀ بعضي‌ها اين بحث كم اهميت است.