ي

مي‌خواهم دربارۀ ياي ميانجي اندكي بيشتر بنويسم، اگر چه برخي دوستان به كنايه گفته‌اند كه
هفت شهر عشق را عطار گشت، ما هنوز اندر خم يك كوچه‌ايم.
يعني ما هنوز اندر خم ياي ميانجي گير كرده‌ايم. ولي موضوع از نظر آيندۀ زبان ملي اهميت دارد و چندان كه برخي فكر مي‌كنند، بي اهميت نيست.
پرسش اين است كه: آيا «ياي ميانجي كوچك»، يعني «ۀ» را به كار ببريم، يا از «ياي ميانجي بزرگ»، يعني «ي» استفاده كنيم، يا هيچ‌كدام؟
موضوع رسم‌الخط مقداري سليقه‌اي و مقداري هم دستوري، يعني اجباري است. شما مختاريد هر جور كه مي‌خواهيد بنويسيد، ولي فقط تا وقتي كه براي خودتان مي‌نويسيد. اگر قرار باشد براي مجله يا روزنامه يا كتاب و ديگر رسانه‌هاي گروهي بنويسيد، بايد مطابق خواست يا سليقۀ آن‌ها بنويسيد، اگر هم آن طور ننويسيد، خودشان آن را برايتان ويرايش مي‌كنند. اما اين بحث‌ها به روشن‌تر شدن مطلب در جامعه كمك مي‌كند.
فرهنگستان زبان و ادب فارسي كه سعي مي‌كنند دستور خط مصوب خود را براي همۀ دستگاه‌ها و رسانه‌ها اجباري كنند، ياي ميانجي كوچك، يعني «ۀ» را توصيه كرده است. مثلا، مطابق دستور خط فرهنگستان زبان و ادب فارسي بايد بنويسيم: «نامۀ من» و نه «نامه‌ي من».
برخي از دوستان و انديشمندان نظر ديگري دارند كه البته به نظر من منطقي‌تر و علمي‌تر است و آن كاربرد «ياي ميانجي بزرگ» مانند «نامه‌ي من» است. كاربرد «ي ميانجي بزرگ» توصيۀ مرحوم بهمنيار بود، در مقدمۀ لغت‌نامۀ دهخدا آمده است و مثلاً در دايرةالمعارف مصاحب و بسياري از آثار زبان و ادب فارسي به اجرا درآمده است. دلايل اين‌هاست:
1. حفظ استقلال همزه از ي ميانجي لازم است. ياي ميانجي همزه نيست. صداي آن‌ها هم با هم بسيار فرق دارد.
2. اصل تعميم كه يك اصل علمي است، تكليف ما را روشن‌تر مي‌كند. مثلاً مي‌نويسم «راديوي تهران»، «سراي باقي»، «دانشجوي ممتاز»، «پاي من»، «موي تو»، «متروي تهران» ولي فقط وقتي به ه غير ملفوظ مي‌رسيم، به آن علامت همزه مانند روي مي‌آوريم و به جاي «نامه‌ي من» مي‌نويسيم «نامۀ من»!
3. محل ء بالاي حروف است، به اين علت گاه آن را لازم نمي‌دانند و از قلم مي‌اندازند و معمولاً ناديده مي‌گيرند. در حالي كه «ي» روي خط است، بنابراين كم‌تر مورد غفلت قرار مي‌گيرد. به همين علت اكنون ياي ميانجي از نوشته‌هاي روزنامه‌ها حذف شده است.
4. غيبت طولاني ياي ميانجي بزرگ در نوشته‌هاي فارسي دليلي بر حذف آن نيست. قرن‌ها نشانه‌هاي نقل قول و پرانتز و گيومه هم در فارسي وجود نداشت.
بنابراين بهتر است از ياي ميانجي بزرگ استفاده كنيم و بنويسم «نامه‌ي من» و نه «نامۀ من». اما مثل اين كه خودم شده‌ام واعظ غير متعظ! يعني در اين بلاگ از «ۀ» به جاي «ي» استفاده مي‌كنم. اين كار فقط براي آسان‌تر كردن نوشته‌هايم كرده‌ام، يعني به اصطلاح فنّي تسهيل در ايجاد و برقراري ارتباط با مخاطب. چون مي‌دانم اكثريت با كساني است كه «ۀ» را به «ي» ترجيح مي‌دهند.