شكرتيغال

مطلب قبلي را درباره‌ي شماره‌ي جديد مجله‌ نوشته بودم. اما عكس روي جلد كه از گياهي موسوم به «شكرتيغال» است و امروز برايم 500 تومان خرج‌تراشي كرد، بيشتر از تنوع و كيفيت مطالب آن، مورد توجه قراد گرفت.
من از خيلي وقت پيش‌ها گياه شكرتيغال را مي‌شناختم. اما در حدود 10 سال پيش توجه‌ام بيشتر به آن جلب شد. در آن زمان داشتيم فرهنگ بزرگ سخن را كار مي‌كرديم و شرح مدخل‌هاي گياهي آن با من بود. مجبور بوديم درباره ي هر مدخل حداكثر دو سطر دو ستوني يا چهار سطر يك ستوني (نيم صفحه‌اي) بنويسم، آن هم براي مخاطب عام كه تخصص ندارد. مجبور بوديم قناعت كنيم كه مثلاً اين گياه از فلان خانواده است دارويي است همراه با مختصري از ويژگي‌هاي آن (فرهنگ سخن در واقع به همت و برنامه‌ريزي جناب دكتر حسن انوري تأليف شد. به همين علت نام ايشان كه امسال از چهره‌هاي ماندگار بودند، روي جلد آمده است و اسامي مؤلفان و همكاران كه حدوداً 150 نفرند در داخل كتاب چاپ شده است).
رسيدم به گياه شكرتيغال. درباره‌اش تحقيق كردم. ديدم مردم به آن مي‌گويند «شكرتاغال» يا «شكر تاغار» و خيلي‌ها نمي‌دانستند كه در واقع واژه‌ي «تيغال» مربوط به گياه تيغ‌داري است كه ماده‌ي «شكرتيغال» روي آن به وجود مي‌آيد و فكر مي‌كردند كه چيزي بايد باشد توي مايه‌هاي «تغار» يا به لهجه‌ي تهراني‌ها، «تاغار».

در واقع «شكرتيغال» دو چيز است. يكي گياهي است از خانواده‌ي كاسني، آفتابگردان يا به قول قديمي‌تر ها مُرَكّبان (با مركبات اشتباه نشود) كه ملاحظه مي‌كنيد و ديگر ماده ي سفيد رنگ شيرين مزه‌اي كه در واقع حشره‌اي روي اين گياه به وجود مي‌آورد تا در آن تخمگذاري كند و در اصطلاح تخصصي به آن «مان» مي‌گويند. («مان» ترشحات شيرين مزه‌ي گياهي است كه عواملي مانند حشرات روي اندام هاي جوان گياه به وجود مي‌آورند يا در اثر عكس‌العمل گياه در برابر برخي عوامل مكانيكي يا گرمايي ترشح مي‌شود. گزانگبين، شيرخشت، ترنجبين و انزروت مان هستند).
من در آن زمان اطلاعات را در چند سطر خلاصه كردم و شد يكي از چندين هزار مدخل اين فرهنگ 8 جلدي، بدون آن كه ماده‌ي شكرتيغال را ديده باشم.
چندي پيش كه مجله‌ي شماره‌ي 74 را آماده سازي مي‌كرديم. يكي از نوشته‌هاي اين شماره درباره‌ي همين گياه شكرتيغال بود. تعداد زيادي عكس از شكرتيغال‌هاي اطراف تهران براي روي جلد مجله گرفتيم(ولي آخرش هم از عكسي ديگر استفاده كرديم). در آن زمان يكي از همكاران پس از خواندن اين نوشته فوراً گفت كه در كودكي اين ماده‌ي شكرتيغال در رفع سرفه‌هاي مزمن او معجزه‌گر بوده و او را نجات داده است.

بعد از چاپ مجله و نوشتن درباره‌ي آن و معرفي اين گياه (پست قبلي)، همان طور كه گفتم، تعداد زيادي سؤال درباره‌ي اين گياه رسيد. امروز از جلو مغازه‌ي عطاري محله‌مان (با نام جديد گياهان دارويي) رد مي‌شدم. معمولاً اگر وقت داشته باشم به بهانه‌اي سري به داخل مغازه مي‌زنم تا از بوي خوش داروهاي گياهي آن لحظاتي سرمست شوم و به ياد دوران خوش كودكي بيفتم. اما امروز بيشتر معطل شدم به بهانه‌ي خريد يك بسته شكرتيغال به قيمت 500 تومان.

هنوز امتحانش نكرده‌ام، اما به هر كس كه گفته‌ام، گفته است كه در درمان سرفه معجزه مي‌كند. فكر مي‌كنم بد نباشد در اين فصل سرماخوردگي‌ها، آنفلوآنزاها و سرفه‌ها. در اين عكس صفحه‌اي از فرهنگ سخن را مي‌بيند با مدخل شكرتيغال كه روي آن چهار قطعه از اين ماده‌ي گياهي شكرتيغال را كه خريده‌ام، گذاشته‌ام. تيغ‌هاي گياه را چسبيده به اين قطعات مشاهده مي‌كنيد. يكي از آن‌ها شكسته‌ام تا حشره‌ي مرده‌ي درون آن را نشان دهم. در نوك يكي از آن‌ها سوراخ بزرگي است كه حشره پس از رشد و تكامل فردي از آن جا خارج شده است و در عكس مشاهده نمي‌شود.